???????: نوری شهابی
?????: ۱۳٩٢/٥/۱٩

ئاماده که‌ردۆ:شه‌یدا باسامی

 

"به نامئ خودای گه وره ی"....................               ....................

بێسارانی نامێش مسته‌فان وکوڕومه‌ڵاقوتبه‌ددینی بێسارانین وجه‌ ساڵؤ 1053وکۆچینه‌ جه ‌ده‌گاوبێسارانی سه‌ربه‌ ژاوه‌روی که‌ کۆته‌ن وه‌رهۆرسووهۆرامانیوه‌ جه‌ ئه‌ذێ بییه‌ن. ‌حه‌رجه‌ زۆڕوه‌ییوه‌ لۆبابێشوه‌ ده‌سش که‌رده‌ن به‌ وه‌نێ وجه‌ سه‌ره‌تاوه‌ کتێوه‌ فارسییه‌کا پسه و؛بووستان وگوڵستانیش وه‌نه‌نوه‌ ودمۆ ئانه‌یه‌ پێ درێژه‌دۆ وه‌نێش گردومه‌نته‌قۆ هۆرامانی گێڵان وجه‌ نۆتشه‌ وپایگه‌لان وسنه‌نه‌ فه‌قییه‌تیش که‌رده‌ن وجه‌ پایگه‌لانه‌نه‌ لۆ حاجی مه‌ڵائه‌حمه‌ذی وه‌نه‌نش ودمۆ ئانه‌یه‌ جه‌ سنه‌نه‌ وه‌نه‌کێش ته‌مام مه‌که‌رۆنه‌ومه‌دره‌کۆ مه‌ڵایه‌تی مه‌گێرۆ ومه‌گێڵۆوه‌ پێ بێسارانی وچاگه‌نه‌ خه‌ریکو ڕانمایی خه‌ڵکی وده‌رس واتێ مۆ به‌ جۆریه‌ که‌ فرییه‌ جه‌ خه‌ڵکیش فێرۆ فه‌قییه‌تی که‌رده‌ن وپی جوره ویش ژیونان تا جه‌ ساڵۆ1114 وکۆچی جه‌ شه‌س ویه‌ک ساڵه‌یینه‌ کۆچودمایی مه‌که‌رۆ وبه‌ پاو وه‌سیه‌ته‌کۆ وێش جه‌ گۆڕستانۆ پیره‌هه‌ژارێنه‌ مه‌نیاش...

 

برای مشاهده کامل اینجا کلیک کنید


به‌ پاو(ڕه‌گه‌زنامییه‌)که‌ مه‌ڵا موحه‌مه‌ذیی قازی جوانڕۆیی نووسیه‌نش، ڕیشۆقازی مه‌لۆوه سه‌رۆ نه‌ته‌وۆ مه‌ڵامسته‌فێ بێسارانی،ڕه‌گه‌زنامه‌که‌ پیجۆره‌ نووسیان؛مه‌ڵاموحه‌مه‌ذی قازی کوڕۆ مه‌ڵامه‌حمووذی کوڕۆ مه‌ڵا مه‌هدی کوڕۆ مه‌ڵاهادی‌ کوڕۆمه‌ڵاقاسمی کوڕۆ مه‌ڵامسته‌فێ بێسارانی کوڕۆ مه‌ڵاقوتبه‌ددینی کوڕۆ مه‌ڵاشه‌مسه‌ددینی که‌ به‌ پۆئی ڕه‌گه‌زنامه‌یه‌، قازی جه‌ دۆروبه‌رۆ ساڵۆ1290 وکۆچینه‌ بییه‌ن وحه‌ربه‌ پۆ ئا مه‌دره‌کێچه‌ ئا چننه‌ په‌شته‌ که‌ تا مه‌ڵامسته‌فا بێسارانی ئامه‌نه‌ره‌ واری ونزیکه‌و سه‌وهه‌شتا‌ ساڵێش خانان وئه‌گه‌رئی ماوایه‌ چی تاریخیه‌ که‌م که‌رمێ ساڵۆ1110 وکۆچی به‌ده‌س مێ که‌ چه‌نی ساڵۆ په‌یابییێ ومه‌ردۆ بێسارانی ڕێک به‌رمێ،پاسه‌شه‌ په‌نه‌ ئامه‌ بێسارانی جه‌ سه‌دۆیانزه‌ودوانزێنه‌ زیندیگیش که‌رده‌ن.

مامۆساعه‌لائه‌ددین سه‌جادیچ جه‌ مێژووه‌که‌شه‌نه‌ ماچۆ:بێسارانی ساڵۆ 1052وکۆچی جه‌ ئه‌ذێ بییه‌ن وجه‌ ساڵۆ1113 وکۆچی جه‌ ته‌مه‌نۆ61 ساڵه‌یینه‌ کۆچۆدماییش که‌رده‌ن جه‌ گۆڕستانه‌کۆ به‌ینۆ دووڕوو،و ڕه‌زاوه‌  وتارخاناوێنه‌ نریان وگۆڕه‌کێش ئیسه‌ زیاره‌تانۆ خه‌ڵکین وکۆته‌ن لۆ سنێوه‌.

نه‌زه‌رۆ پڕۆفیسۆرمینۆرسکیش ئینه‌نه‌ که‌ بێسارانی ساڵۆ1171 وکۆچی فه‌وتش که‌رده‌ن،دیاره‌ن جه‌ یه‌ذێ بیێچش به‌ قسی ئاذی مه‌گنۆ دماته‌روه‌ که‌ ئینه‌ هه‌ڵه‌ن و دروس نییه‌ن.

بێسارانی پسه‌ ماچا جه‌ شی که‌ردۆ قورعانی و ئه‌ده‌بییات(وێژه‌)ومێژوو(تاریخ)نه‌ شاره‌زا بییه‌ن جه‌ دۆرۆ وێشه‌نه‌ فرییه‌ فه‌قی ومیرزێش په‌روه‌رده‌ که‌ردێنێ وفرییه‌ هۆنه‌ر ونووسه‌رش په‌نه‌ یاونێنێ ‌که‌ یاگێ داخینه‌ که‌ ئاسارشا نه‌مه‌نه‌ن،گوایا چننه‌ په‌راوێزوجه‌مکه‌ردێش سه‌رۆکتێوه ‌ ئیسلامییه‌کاوه‌ بییه‌ن که‌ ئاساریه‌ش چه‌نه‌ نه‌مه‌نه‌ن،وه‌ حه‌رپاسه‌ که‌ ژنۆته‌نما جگه‌ جه‌ دیوانه‌کێش نامیلکییه‌ته‌رش هه‌ن به‌ نامێ بڕوانامێ که‌ چاگه‌نه‌ باسو عه‌زابۆ قۆرێ و ڕۆحه‌شریش که‌رده‌ن که‌ بازم یاگێ داخێنه‌ تا ئیسه‌ نه‌کۆته‌ن وه‌رده‌سم.

بێسارانی به‌ یۆجه‌ هۆنه‌ره‌ پایه‌به‌رزه‌کاو کوردی مه‌شماریۆ وپسه‌ هه‌سارییه‌ گه‌شی لێ ئاسمانۆ ئه‌ده‌بییات(وێژه‌)ۆ کورده‌وارینه‌ مه‌درۆشیۆ ولێ شاعێراو هۆنه‌رانه‌ پله‌ پایییه‌ به‌رزش بییه‌ن به‌ جۆریه‌ که‌ مه‌ڵائۆڕه‌حیمی مه‌وله‌وی بێسارانیش به‌ مامۆسۆ وێش نیانه‌ره‌ وپێ نیشاندۆ شێعره‌کاو وێش جه‌ شێعره‌کاوبێسارانی کومه‌کش گێرته‌ن پسه‌ چی شێعرێنه‌ ماچۆ؛

            های ڕه‌حمه‌ت ئه‌وقه‌بر سه‌ودایــــی کامڵ             

            سه‌رمه‌شق مه‌ینه‌ت بێســــــــاران مه‌نزڵ:                 

             یانه‌ وێرانــــی هه‌ر وه‌ من ئــــامــــان                         

            مه‌تـــاوو گرته‌ی که‌ســــــێوی دامـــــان

بێسارانی هیچوه‌خت جه‌ هۆرامانی دووروه‌ نه‌کۆته‌ن چون مه‌ڵبه‌نده‌کۆ وێش فره‌ وه‌شگه‌ره‌ک بییه‌ن عومرش چاگه‌نه‌ به‌رده‌ن سه‌ر،پسه‌ ماچا؛جه‌ جوانیشه‌نه‌ وه‌ختیه‌ پایگه‌لانه‌نه‌ چه نی وه نه کیش خه ریکو فه قییه تی  بییه‌ن دڵش مه‌شۆ ئامینه‌ کناچێ شیخ موحه‌مه‌ذی پایگه‌لانی که‌ ئی کناچێ به‌ گلیه‌ دڵش ڕفنان .‌ ماچا ڕۆیه‌شا بیسارانی مه‌لۆ سه‌رۆبانۆ مزگییه‌کۆ پایگه‌لانی پێ ئانه‌یه‌ یاره‌ وه‌شه‌ویسه‌کێش که‌ حۆشۆیانۆ بابێشه‌نه‌ مۆ بوینۆ،وه‌لێ دره‌ختییه‌ حۆشکێنه‌ مۆ که‌ له‌قێش بازکه‌ردێنێ وناسه‌نش بێسارانی به‌ ئاواته‌کێش بیاوۆ ئاوه‌خته‌ ئی شێعرێ ماچۆ؛

چڵــــــێ نه‌په‌نــــا،چڵـــــێ نه‌په‌نـــــا          

 چڵــــێ چون ڕه‌قیب مدران نه‌په‌نـــا            

هۆرئامان مدران نه‌ڕووی ته‌مه‌ننــــا

مه‌ربـــاد قـۆڕه‌ت بـــده‌رۆش فه‌نــــــا

وه‌بادی قۆڕه‌ت له‌تـــارله‌تــــار بــــــۆ

نمازۆ باڵای قیبــــــله‌م دیـــــــار بــــۆ

بســـوچــــۆ بــاهر بازه‌ده‌ی ســه‌حــه‌ر

ڕیشه‌ش جه‌ زه‌میـــن به‌ربارۆ وه‌بـــه‌ر

تاباڵای قیبلـه‌م چون شه‌م خــــانـــــــان

بوینووش وه‌ چه‌م جه‌ به‌رزه‌بــانــــــان

جه‌ بێسارانی جگه‌ جه‌ دیوانه‌کێش چێویه‌ته‌ر نییه‌ن ده‌سماوه‌،ئه‌گه‌ر په‌راوێز وته‌حقێقیه‌ما سه‌رۆ کتێوه‌ ئایینییه‌کاوه‌ نووسیه‌بۆ مه‌گنۆ به‌روه‌ که‌ جه‌ به‌ین شییێنێ ودیوانه‌کێچش گوایا یۆ جه‌ شاگرده‌کۆ وێش به‌ نامێ میرزا حه‌سه‌نی بێسارانی دمۆ مه‌ردێش جه‌مش که‌رده‌نوه‌ وکه‌ دماته‌ر ئا دیوانه‌ کۆته‌ن ده‌سۆ سالمی سنێ وئاذیچ نوسخییه‌ش نووسیه‌ن پێ وێش که‌ ئا دیوانه‌ حه‌ر ئینه‌نه‌ که‌ هه‌ن وه‌رده‌سمانه‌.

شێعره‌کۆ بێسارانی فرییه‌شا ڕومانتیک ودڵداری وخواشناسی وکۆمه‌ڵایه‌تییێنێ وهه‌نێ ئۆپه‌ڕو جوانیوه‌ وشێعره‌کاش سروود و وه شه ویسی وخواشناسین،بێسارانی جگه‌ ئه‌وین وخواشناسی نمه‌تاوۆ خه‌م وپه‌ژاره‌ دۆرانۆ وێش جه‌ هۆش به‌رۆوه‌،لێ دونیۆ ئه‌وینه‌ نه‌ جه‌ خوۆگوڵی نیشانییه‌ هه‌ن ونه‌ لێ ناڵۆ بولبولینه‌ نه‌واو ئومیدی مه‌گنۆ وه‌رۆچه‌ما،ئانه‌نه‌ که‌ ئی شاعێره‌ پێ فه‌رامۆش که‌ردۆ ئا گرده‌ خه‌م وپه‌ژاره‌یه‌ ڕووه‌ مه‌که‌رۆ ئه‌وین وخواشناسی وشێعرێ ماچۆ.

بێسارانی وه‌شش جه‌ سروشت وجوانی ئامه‌ن وحه‌رچیه‌ جه‌ سروشت وجوانی کۆته‌ن وه‌رچه‌مش شێعرش پۆره‌ واته‌ن وفره‌ته‌ر شێعرێ ڕاسته قینیش واتێنێ ودیمه‌نه‌ جوانه‌کا و کوه‌ به‌رزه‌کا وقه‌ڵوه‌زه‌ ڕه‌ننینه‌کا وباخ وگوڵزاره‌ نه‌خشینه‌کاو هۆرامانی بییه‌ن،پسه‌ چی شێعرێنه‌ ماچۆ؛

چـــــراغ وه‌نه‌وشه‌،چنـــــوورچه‌نی گوڵ

عه‌زم ڕای ویساڵ تۆشـــــــان هانــــه‌ دڵ

چنــــوور جه‌ سه‌ر کۆ وه‌نه‌وشه‌ جه‌ چه‌م

گوڵ جه‌ گوڵستــــــان وه‌هه‌م بیــیه‌ن جه‌م

واتشــــــــــان به‌ من به‌نده‌ی فڵانــــــی

چون حاڵ زانه‌نــی به‌ حاڵ مه‌زانـــــی

بـــــــۆ نه‌ ڕای ئه‌ڵڵا بکه‌ره‌ کــــــارێ

بیاومـــــێ به‌ وه‌سڵ ئه‌و دڵبه‌ر جـارێ

چراغ جا هه‌رسیم به‌سته‌ن به‌ ده‌ستــه‌

چ ده‌سته‌ ده‌سته‌ی زگـــــــاران به‌ستــه‌

هه‌رسێم ئاوه‌رده‌ن چون خاکه‌ســــاران

هه‌ریه‌ک وایه‌ی وێم وه‌چه‌م مـــه‌داران

چنـــوورپه‌ی زوڵفت په‌شێو حاڵشـــه‌ن

وه‌نه‌وشه‌ سه‌ودای خـــــاڵ خه‌یاڵشـــه‌ن

گوڵ په‌ی جه‌مینت مه‌سووچۆ چون شه‌م

جه‌ دووریت نیشته‌ن نه‌ پاش خــــارغه‌م

ساحێب مایه‌نـــی بوڵـــــه‌ند بـــــۆپایه‌ت

با وایه‌ گـــــــێران هه‌ریۆ جه‌ مایــــه‌ت

بێسارانی سه‌ره‌ش کێشان به‌رۆ فرییه‌ جه‌ شێعره‌کا:دڵداری،ئائیینی،کۆمه‌ڵایه‌تی و...جه‌بارۆ کۆمه‌ڵایه‌تیوه‌ شێعرێ فرێ جه‌ دیوانه‌کێشه‌نه‌ مه‌گنا به‌روه‌ که‌ فره‌ته‌رشا موجگاری وپه‌ندێنێ،پسه‌ چی شێعرێشه‌ ماچۆ؛

چـــــراغ نه‌ دڵــه‌ن،چـــــراغ نه‌ دڵــه‌ن

هه‌رکه‌س غه‌ریبـه‌ن هه‌رداخ نه‌ دڵــه‌ن

دڵه‌ی غه‌ریبــــان چون په‌ڕه‌ی گوڵــه‌ن

گوڵ خارتێش نیشۆ خه‌یلـێ موشکڵــه‌ن

گوڵ ئه‌ر بنیشۆش خارێ نه‌ ڕۆخســـار

جه‌ زه‌خم ئه‌وخــــار زاییف مه‌بـــۆ زار

غه‌ریـــــب ئه‌ر په‌نه‌ش بواچان سه‌ردێ

هه‌ر سه‌ردێ په‌رێش مه‌بـــۆ وه‌ ده‌ردێ

دڵــــه‌ی غه‌ریبــــــــان شکڵ گوڵ دارۆ

کافر ئه‌و که‌سه‌ن غه‌ریــــب ئـــــازارۆ

مڵـــک غه‌ریویـــــم فراوان دییـــــــه‌ن

داخ غه‌ریبــــیم جه‌ حه‌د به‌رشییــــــه‌ن

هه‌رکه‌س بکه‌رۆ غه‌ریـــب نــــه‌وازی

بێــــشک خوذاوه‌ند لێش مه‌بــــۆ ڕازی

هه‌رکه‌س بگێرۆ غه‌ریبــــــان عززه‌ت

پێ وێش مه‌سازۆ جایــــــێ نه‌ جه‌ننه‌ت

بێسارانی ڕۆژگاری مه‌وه‌رۆ وه‌روه‌ و سه‌رو ڕیشش چه‌رمه‌ مه‌که‌رۆنه‌،ئانه‌نه‌ که‌ چی شێعرێنه‌ داخۆ دۆرانو زۆڕوه‌ئیش موه‌رۆنه‌ و ماچۆ؛

ئــاخ په‌ی منداڵـــی،ئــاخ په‌ی منداڵـــی

ئــاخ وا درێـــــــــــــغا په‌رێ منداڵــــی

گۆشه‌ی خاترم جه‌ غــــه‌م بـــی خاڵـــی

لاقه‌ید بیــم جه‌ ته‌عن به‌ وه‌شـی وتاڵـــی

هه‌ر بازیم مه‌که‌رد من چه‌نــــی یـــاران

مه‌شـــــیم وه‌ باوش نـازک نـــــــازاران

نازاران جه‌مـــــین لێــــم نمه‌پۆشـــــــان

مه‌که‌ردم سه‌یران زوڵف وه‌شبـۆشـــــان

ئیســه‌ جــه‌ شوومــــی زه‌مانه‌ی بـــــاتڵ

نازاران یه‌ک یه‌ک لێم مه‌که‌ران ســـــڵ

بێسارانی وه‌ڵ چانه‌یه‌ که‌ بمرۆ ماچۆ به‌ قۆم وکه‌س وکارو ڕه‌فێقه‌کاش؛وه‌ختێ مه‌ردانی لێ دارستانو مێوینه‌،نزیک به‌ تاڤگه‌ وقه‌ڵوه‌زیوه‌ که‌ پڕشنگۆ ئا قه‌ڵوه‌زیه‌ بۆشه‌نه‌ بنیاش جۆریه‌ که‌ گڵکۆکه‌ش قاتی گه‌ڵاو پاییزی داره‌کا بۆ وبۆ وبه‌رامه‌ وگوڵه‌کا دۆرۆ گۆڕه‌کێشه‌نه‌ په‌خش(وه‌ڵاو)وه‌ بۆ تا لاشه‌ وئه‌نذامش بارۆ جوڵیێره‌،پسه‌ چی شێعرێنه‌ ماچۆ؛

چراغ ڕه‌زان بـــۆ،چراغ ڕه‌زان بــــۆ

خاس ئیـذه‌ن گڵکۆم نه‌پای ڕه‌زان بـــــۆ

نزیک وه‌ پڕشنگ پای قه‌ڵوه‌زان بـــــۆ

ئامێته‌ی خـــاکم وه‌ڵگ خـــــه‌زان بــــۆ

با خاک گڵکـــــــــۆم خاک نـــۆ نه‌بـــۆ

با یه‌کجار کۆنه‌ی سه‌د ساڵ کۆنه‌ بــــۆ

به‌ڵکه‌ قیبـــــله‌ی وێـــــم جه‌ ناگا جارێ

به‌یۆوه سه‌یــــــران عه‌زم شــــــکارێ

نابه‌ڵه‌د بنیــــۆ پـــــا وه ‌گڵـــــکۆمـــــدا

وه‌ قه‌بـــــر تازه‌ی ته‌نیایـــــی نۆمــــدا

تا جه‌ ژێـــر سه‌نگ ساکن بــــۆ ده‌ردم

نه‌با سه‌نگ ســـوچـــۆ به‌ ئــــاه سه‌ردم

مه‌به‌ستییه‌ته‌رکه‌ گه‌ره‌کمه‌ن واچوو ئانه‌نه‌ که‌ بێسارانی که‌ یۆ جه‌ هۆنه‌ره‌ پایه‌به‌رزه‌کاو کوردین ئانه‌ یه‌ره‌سه‌وساڵێن کۆچش که‌رده‌ن وتا ئیسه‌ که‌سیه‌ شێعره‌کاش جه‌م نه‌که‌رده‌نوه‌ وجه‌مۆردو(سه‌باره‌ت)زیندگیش نه‌کۆته‌ن جه‌مکه‌ردێ وته‌حقێق که‌ردێ،جا توخوا ئانه‌ پێ ئێمه‌ی کوردی نه‌نگ نییه‌ن که‌ هۆنه‌ریه‌ زانا پسه‌ بێسارانی که‌ شه‌س ویه‌ک ساڵێ زیندگیش که‌رده‌بۆ ونزیکۆ چل ساڵێ ده‌رسش واته‌بۆ به‌ فه‌قییا،وه‌ چننه‌ زانا وهۆنه‌رێش په‌نه‌ یاونێبا،وه‌ جه‌ ئه‌ده‌بییات(وێژه‌)و کوردینه‌ بێهامتا بییه‌بۆ وه‌لێ ئارۆ دیوانه‌که‌ش وه‌رو ده‌سینه‌ نۆ،وه‌ ئه‌گه‌ر بێسارانی نا کورد بییایا ئیسه‌ به‌سه‌رئامه‌وشێعره‌کاش جه‌ هه‌زار لێوه‌ نووسیێنێ وه‌ حه‌رچی ساڵێنێ چا ڕووه‌نه‌ که‌ کۆچش که‌رده‌ن یادیه‌ش چه‌نه‌ که‌رێنێ،و جه‌ گۆڤارو ڕۆژنامه‌کانه‌ نامێش به‌رێنێ،هیواداره‌نا که‌ ئیسه‌ودما زانا ونووسه‌ر وهۆنه‌ره‌کاما بارمێوه‌ هۆش و ئاساره‌کاشا زیننه‌ که‌رمێوه‌ وبشناسمێشا به‌ خه‌ڵکی تا چینه‌ زیاته‌ر جه‌ هۆش نه‌شاوه‌.

 

                                                ئاماده که‌ردۆ:شه‌یدا باسامی


????? ??
??????